By Fethullah Gülen Hocaefendi
It is well known to the masters that traveling the spiritual journey (Seyr u sülûk-i ruhanî) is achieved through living on the level of the heart and spirit, tied either to the ten subtle faculties or the seven levels of the soul(nefis). Adding onto all of this a spiritual discipline of suffering(çile), it has been considered the only way to be transformed into the Perfect Man(insan-ı kâmil). However, the fact of the matter is that there are alternate methods to reach the ranks, stations, favors and blessings(vâridât) that come through this spiritual journeying and suffering. Among these ways, there is one which could be said to reveal the path of the Prophet’s Companions and may be regarded as a manifestation of the truth of Messengership:
The fundamentals of this way are Impotence(acz), referring to the awareness of one’s inability to do anything with respect to secondary causes; Poverty(fakr), referring to understanding the reality that all things’ true owner is only Allah; Compassion(şefkat), referring to embracing every object and being because of Him; and Reflection(tefekkür) referring to the disciplined meditating on the outer and inner worlds with a renewed enthusiasm every day; as well as to feel an unending Love and Passion(aşk u iştiyak) for all services done on this path; and afterwards experiencing an uninterrupted feeling of Thankfulness(şükür) with one’s words, attitudes and actions in response to these manifestations
According to Bediuzzaman this way is more direct, trustable and safer. Impotence(acz), besides passionate love(aşk), or even ahead of it, is such a path of light leading to being loved by Allah that man can use it to reach his goal faster than any other way, relative to his perception of his Impotence. Poverty(fakr) is such an inexhaustible treasure far above even the most disciplined training and effort that, relative to his consciousness of it, Truth’s traveler takes refuge with His Mercifulness in one move and reaches His Infinite Power. Compassion(şefkat) is an emotion deeper than Passionate Love(aşk), a manifestation of His Special Mercifulness(rahîmiyet), and no traveler who has held this emotion has been stranded on the path. Reflection(tefekkür) is the road of illuminated spirits who connect everything to wisdom through deep study and observation of the inner and outer worlds. Passion(iştiyak) is the state(hâl) of those who never fall into hopelessness and depression as they are always conscious of their point of reliance and seeking help. And finally, Thankfulness(şükür) is to respond with gratitude to all these blessings, having been bestowed them despite one’s unworthiness.
All of this is built on the foundations and flows on the currents of “I am impotent, You are Competent; I am poor, You are Wealthy; I am in need and difficulty, You are Especially Merciful(Rahîm); I am bewildered and seeking, You are the sole Objective and Purpose sought and desired from anything.” Thus, a poor(âciz) and impotent(fakir), needy(muhtaç) and seeking(mütehayyir) individual:
- can never view their own soul as purified or of holding any kind of distinguished degree,
- is never forgetful of Allah, for he recognizes that he himself will one day be forgotten,
- never considers the accomplishments built on his striving and exertion(sa’y u gayret) as born from himself,
- never attempts to attribute evils to destiny,
- nor regards himself as some sort of independently existing entity.
Once the subject is substantiated in this way, these four items, while preserving their concentricity, result in four different starting points and four foundational disciplines as Bediuzzaman has outlined in his writings.
These can be summarized as:
- Striving never to absolve and vindicate the soul despite the inclinations inherent in its essence and disposition to see itself as pure.
- Resolving to forget oneself when faced with situations that require forgetting and striving to remember in circumstances that demand remembering.
- Determining the true source of good and evil, then attributing every success and failure to them respectively; constantly breathing with praise and thankfulness(hamd u şükür) instead of pride when facing achievements; and living through grief and regret when met with evils.
- The Truth’s Traveler considers himself and his virtues to be nothing but a shadow, or a shadow’s shadow of The Truth’s Illuminating Existence at every single rank(menzil), state(hâl) and station(makam); and viewing his being and every aspect attached to his existence as a manifesting mirror(ayine-i tecellî) of His Knowledge And Existence(Hazreti İlm u Vücud).
Now let us explain these points while staying faithful to Bediuzzaman’s considerations:
One can summarize the first discipline and starting point in that the soul(Nefis), with respect to its essence and disposition, is extraordinarily fond of itself. It loves itself first and foremost and even attaches all its external relations back to its self-love. This can grow so far that it can adore and worship itself equivalent to the degree a truly believing heart feels towards the Absolutely Worshipped One Deserving of Being Sought. Thus, it rejects the acceptance of any kind of flaw or blame and views itself as perpetually pure. In response to these faulty attitudes, the soul(Nefis) must constantly be questioned through decisive effort within the bounds of ‘The Greatest Jihad’, melted and softened in the crematoriums of Muraqaba(Self-Supervision) and Muhasaba(Self-Criticism), and so molded and shaped. And under no circumstance must it ever be absolved of responsibility, so much so one must accept that the cleansing of the soul can only pass through the firm and decisive refusal of considering it cleansed, hence the depths of humanity within its core may be developed… Yes, if we are able to tie ourselves to the quest of cleaning ourselves by never vindicating our souls, the angels and spiritual beings will rain down envious praise and as pointed to in a hadith, run towards the travelers of this path from all sides just to shake their hands. Conversely, if we fall into the heedlessness of always vindicating it and viewing it as pure, we will inevitably transform into representatives of a nature so foul it terrifies even the jinn and devils. Yes, as Mawlana also says, the human being can be a sort of Iblis when under the influence of demonic feelings and sometimes can be on par with the angels when traveling at the peaks of life on the level of the heart(kalb) and spirit(ruh).
One can say the following regarding the second point and discipline: In regard to a person’s unpurified ‘Commanding Soul'(nefs-i emmare), one may frequently forget matters crucial to his life, matters which shouldn’t leave his heart for the slightest moment. He may even sometimes not want to remember them at all. All the while, no matter what he does he fails to remove from his heart the matters that do not deserve to be remembered whatsoever. Whereas he should actually be thinking of his service in the direction of Allah’s pleasure, his seriousness in acting, his responsibilities to the people around him, his death and what comes after. All the while he should rip out and throw away from his spirit(ruh) every kind of enmity, hate, worldly ambition, carnal pleasures and desires. Doing so prevents extinguishing his inner spirituality and animating the satanic wickedness within him.
Yes, for us travelers on this path, it is foundational for us at every moment to consider living in the trajectory of Iman in Allah and attaining His Pleasure our greatest treasure; orient ourselves in pleasing Him in all our feelings, thoughts and actions; attach our lives in all times and places to His constant togetherness(maiyyet); and through this mysterious togetherness—in accordance with اينجَاكَسِست پنهَان، خوددلا مَگِيرتَنهَا “There is someone hidden here, O heart, don’t suppose yourself alone”(Mawlana)—find a new connection to Him in every instant and keep our heart’s connection strong; transcend our finitude to walk towards infinitude; and transforming a drop into an ocean, seek the secrets of the universal in the particular.
Concerning these remarks the Sultan of Lovers Mawlana says:
| رودها پيش او به سجده رود | خُم كِه اَز دَريَا رَاهِي شَوَد |
“When facing a pitcher found its way to the sea, the rivers themselves find themselves prostrating.” And in doing so advises us to transcend the engineering of our own existence and reach the mysterious potential expanse of our spirits(ruh).
It is possible to mention the following remarks in light of the third point and discipline:
A soul that has not yet been able to enter the path of refinement through The Outward Journey(seyr-i âfâkî) and The Inward Journey(seyr-i enfüsî) views good things as originating from itself and attributes evils either to apparent causes or its distorted false understanding of destiny. Instead of bursting with excitement and roaring its thankfulness in the face of success, it falls into arrogance, pride, and vanity, causing it to internally collapse and dissolve, killing its inborn feelings of praise and glorification. In doing so it dirties its horizon with the dirt and rust of these evil habits and falls into non-existence on the path of existence. However, if it is able to view everything good as a gift from Allah and everything evil as a product of its own willpower, it will be manifest to deeper and deeper spiritual influxes in even the most dire of situations, able to hear many different beautiful things simultaneously. So long as it is able to tie its perfection to imperfection, constantly stand doubled over in front of The Truth, roar with enthusiasm(şevk) and thankfulness(şükür) while knowing that its power is the fruit of its impotence, and its riches the consequence of its poverty.
Yes, as believers we must always recognize that all our virtues are from Allah and all our vices are from our own souls(nefis). It is vitally important that we keep our internal systems of control working and attached to this consideration. The Truth’s traveler, as long as he is able to keep his inner world alive and in motion by attaching himself to these disciplines, will bear fruit and stay lush in even the most barren environments. Conversely, from the moment his spiritual world starts withering due to various erosions, he can only grow thorns in even the most fertile land and groan like a hooting owl mourning over ruins.
If the human being consisted only of flesh and blood, then perhaps there could have been some meaning to worries related to his corporeal world. Considering this honored being only a fleshy body degrades it to a rotting, putrefying lesser form of existence acting as fodder for microfauna to eat. This is the greatest possible insult levied at the noblest of all beings. Whereas the human being, in respect of its creation, faculties and first gifts, is higher than even the angels. The human being is a specimen of values far transcending its visible aspects, much higher than its flesh and corporeality, surpassing them with its heart, spirit, secret core(sır), consciousness, understanding, rationality, intellect, and many other inner-outer depths. Through the vastness and depths it holds, at times it takes wings and flies in skies the angels would be overjoyed to approach; rising all the way up to the peaks that separate the transient from infinitude. At times it travels to the moon and sun, exploring the stars by using its intellect, logic and reasoning to its fullest extent; brings the farthest sounds, images and information to our bedrooms by using the radio, television and internet, presenting us with such amazing melodies of ‘Temporal and Spatial Shrinking’ in a language faster than sound and nigh light speed.
However, despite this immense capacity and essence, it is also the case that, by getting trapped in the net of malice, hatred, greedy ambition, and lust, the human being can become more degenerate than even the most wretched beings. In this sense, his slave-like misery hides within his lordliness, his kingship stands alongside his vile beggary, and his candidacy to be a heavenly masterpiece is counteracted by his worm-like crawling on the ground. The human being contains within himself a flexibility this extensive and a potential to be anything. He is able to turn to Allah with all his inner dynamisms and become impassioned with thankfulness(şükür) through recognizing that good and beautiful things all come from Him; attribute all evils to his soul(nefs) and bring it under control by always keeping an attitude of severe caution; attain his innate purity by bathing in the basins of Muhasaba and Muraqaba multiple times a day, placing the canopy of true humanity on the debris of his evil feelings and desires every morning and evening; express his true self with sincere modesty and his successive accomplishments whilst preserving utmost humility. In reality this is his continuing rediscovery of himself with every movement, sensing himself through his own depths, and achieving a new ‘Posthumous Resurrection’(ba’sü ba’de’l-mevt) in every moment. Using Mawlana’s phrasing we express this as “The soul’s liberation from its fleshy shackles and the spirit’s orientation towards heavenliness”. In fact, a heavenly spirit(ruh) of this measure simultaneously turns towards its own depths with all the strength of its consciousness(şuur) and comprehension(idrak)… perfects itself again and again… questions the deficiencies and faults of his own soul(nefis) in a different manner every minute… labors to live his life attached to complete fullness… at times journeys in front of the veil of existence and on occasion wanders beyond all things… loses himself every time he views the boundless expanse of his own heart… feels a renewed desire for ecstatic passion after each glance at that spectacle… every desire transforms in his spirit(ruh) into enthusiasm for renewal… just then he sees his heart as the ‘House of God’ and starts murmuring the lines:
| Dil Beyt-i Hudâ’dır, ânı pâk eyle sivâdan, | Kasrına nüzûl eyleye Rahmân gecelerde, |
| The Heart is the House of God, cleanse it of all else but Him, | So that The Most Merciful may descend upon His castle at night, |
He starts and turns to his heart, setting himself on cleaning it of all different kinds of dirty ideas and imaginations… decorates his secret core(sirr) with spiritual recognition(marifet), illuminates his hidden(hafî) with the lamp of Ashq(Ecstatic Love) & Zeal(Shawq), induce his most hidden(ahfâ) to groan with loyalty(sadakat)… and mumbles to himself, sitting and standing, that he is the sufferer of The Eternal Beloved, he is ready and prepared to be His sacrifice –oh how sweet a suffering that is, when it is remembered, all cures are forgotten! Oh how delightful a thrill and exhaustion that is, the depths of true comfort can only be felt in its atmosphere. He wanders from desert to desert worried and uneasy, searching for suffering, looking for a gorge to stay and pour out his suffering heart to Him. Who knows how many on this road have groaned with the words:
| Derd-i derûnuma derman arardım, | Dediler derttir dermanın senin, |
| Dergâh-ı dildâra kurban arardım, | Dediler ki kurbandır cânın senin, |
(M. Lütfî)
| I used to seek a remedy for my troubles within, | They said your troubles are the remedies you seek, |
| I used to seek sacrifice for the Beloved’s court, | They said your life itself is the sacrifice you seek |
Or how many have emptied out their feelings with the words:
| Derman arardım derdime, | Derdim bana derman imiş, |
| Pinhân arardım aslıma, | Aslım bana pinhânmış, |
(Niyazi)
| I used to seek a remedy for my suffering, | Seems my suffering is my remedy to me, |
| I used to seek my origin’s mystery | Seems my origin is my mystery to me, |
They emptied themselves and how beautiful the melodies of longing and union meshed with enthusiasm they have offered us, with every piece of their selfhood, like a reed-flute moaning in suffering for Him.
Mawlana voices this subtle episode and adds his own horizon’s colors with the words: “O heart, there is suffering for you, and there is suffering for Him. Oh how delightful it is to be suffering for Him! In reality that suffering is your cure. Thus, you must always endure the anguish and pains coming from Him and never complain; His decree is as such. If you have been able to stamp down on your bodily desires, then you will have successfully destroyed the dog of your soul(nefis), which is what truly should be destroyed.”
It is possible to expand upon the fourth point and discipline in the following way: The soul(nefis) sees itself as an essentially independent being or has the potential to do so. In this respect it can be so obstinate and degrade itself so excessively that its every state transforms into a different dimension of rebellious hostility against The Worshipped. Whereas the fact that nothing at all can essentially exist by itself is of no question whatsoever. On the contrary every single thing that exists, animate and inanimate, only exists as a mirror for the Supreme Creator’s names relative to the degree of life that it manifests. Even though it has its own kind of nature and a certain degree of depth, its existence is from Him, its framing is from Him, its individuality is from Him, its contents are from Him… and in all cases and times exists and endures through Him. In this respect when considered relative to its own self, the soul is a zero in front of infinity, a nothing besides the true existent, a shadow compared with the origin. Its understanding itself in this manner is a positive move towards true existence, and the inverse is a stumble into the dread of death. Yes, if the human being falls heedless and sees his own dynamics as from his own being he tumbles down into nonexistence; and as long as he abandons his selfhood and considers himself a polished mirror of The Truth, he turns into a dove of infinity; throws his narrow frame into nonexistence and reaches the illuminating existence of The True Being, escaping all constrictions.
The late Iqbal expresses these consideration with: “Within your core is a jewel from The Truth’s existence and a flame from His Self-Disclosure(tecelli). I have no idea where one could find this pearl if not for His ocean.”
An anonymous master ties the topic with the aphoristic من عرف نفسه فقد عرف ربه “Whoever is aware of his own selfhood’s secrets is also aware of his Lord’s secrets” by declaring:
| Bil kendini sen, Allah’ı bilmekse muradın, | Kim nefsine ârifse odur ârif-i billâh, |
| Know yourself, if knowing Allah is your desire, | Whoever knows their soul is the one knowing of Allah, |
And Mawlana summarizes the topic in this way:
| تَوحِيد بَنـزَد او محقق نَشَوَد | تَـا بَندَه زِخُـود فَانِئِ نَشَـوَد |
| وَرني بگزاف باطِلِي حق نَشَوَد | تَوحِيد حلول نِيست نَابُودَنِ تُست |
“As long as the servant hasn’t ceased existence with respect to its selfhood and ‘I-ness’, it will be impossible for him to reach true tawhid and The Truth. Tawhid is not incarnation, rather it is to cease existing (in respect of its bodily and carnal desires). (This is the case,) no speech can ever make falsehood true.”
In conclusion, we can say that when it comes to traveling the spiritual journey(seyr u sülûk-i ruhanî), besides Ashq(Ecstatic Love), Chila(Discipline of Suffering) and its like, if there is a shortcut worthy of being taken, that is the path of Impotence(acz), Poverty(fakr), Compassion(şefkat), and Reflection(tefekkür). Every Truth’s traveler conscious of his own Impotence(acz), says “Hold my hand, hold me for I can not without you,” turns towards the Infinitely Powerful with his entire selfhood… directs himself towards The Truth’s wealth and sufficiency even more genuinely every time he thinks of his Poverty(fakr) and knows that all the gifts he holds are from Him. He sits, stands with praise & glorification(hamd ü senâ) and breathes with thankfulness & zeal(şükr ü şevk) in the same places where the rest of the world stumbles with pride and ecstatic expressions(şatahat)… Yes, the reflecting(mütefekkir) heroes of truth who have attached themselves to Impotence & Poverty(acz ü fakr), neither do they become prideful by seeing good things as coming from themselves, nor do they fall into intellectual and spiritual confusion by attributing evils to destiny or apparent causes. On the contrary, they recognize all their accomplishments as being from The Truth, rely on Him, feel the delights of connection to Him. They constantly stroll in the atmosphere of Tawba(Repentance), Inaba(Penitence), and Awba(Contrition) by attaching all evils to their own souls, in other words they wander about the final boundary of longing and throughout the furthest frontier of union(vuslat). For they view their own existence as a shadow of The Truth’s illuminating existence, they never hold thoughts of personal existence, nor do they feel the need to search for witnessing(şuhûd) Him. They say “My being is from Him, my individuality is from Him, if I have any favors they are from Him” and always lives with the tranquility of togetherness(maiyyet), or at the least with the hope of this tranquility. They sit, stand with the thankfulness & zeal(şükr ü şevk) of being on the path; but absolutely never fall into levity and unseriousness, ecstatic expressions(şatahat) or self-elevating claims.
This poor one has attempted to express the foundations of this alternative path, even if diluted, in poetical form:
| Arkadaşlar, arkadaşlar, | Şevk mezhebi yoldur bize! |
| İmana doymuş yoldaşlar, | Dikenler hep güldür bize! |
| Şükür, gördük Hak yüzünü, | Bulduk özlerin özünü, |
| Minhâc ettik her sözünü, | Beyanı burhandır bize. |
| Kuvvet O’nun biz güçlüyüz; | O’nun namıyla ünlüyüz.. |
| Zirveler aşar yürürüz; | Zorluklar âsândır bize. |
| Malımız yok pek ganiyiz; | O’nun ile olduk aziz. |
| Tefekkürdür mesleğimiz; | Yaş-kuru irfandır bize. |
| Ova-oba, bütün çöller, | Her yanda zikreden diller, |
| Rengârenk açılmış güller, | Herbiri beyandır bize! |
| Şevkle hizmet şiârımız, | O’nu düşünmek kârımız, |
| Evvel-âhir âvâzımız: | Kitabı imamdır bize! |
| O’nu bilip onu bulduk, | Hüzn ü yeisten kurtulduk; |
| Bulanıktık.. ve durulduk, | Rahmeti ummandır bize, |
| Friends, friends, | The way of Zeal is the path for us! |
| Comrades sated with Iman, | Thorns are forever roses for us! |
| Oh thanks, we saw The Truth’s face | We found all essence’s essence |
| Made a road from His every word | His declarations are evidence for us! |
| Power is His, we are powerful | By His name we are renown |
| Peaks we surpass and move on | Hardships are easy for us! |
| We have no wealth, we are plenty rich | By Him we became mighty |
| Reflection is our profession | Wet and dry is all knowledge for us! |
| Rural, urban, and deserts all of them | Tongues reciting Him from every direction |
| Roses blooming in all different colors | All of them are speech expressed for us! |
| Service with Zeal is our mark | Thinking of Him is our profit |
| Our cry first and last is: | His Book is the guide for us! |
| We learned Him so found Him | Escaped grief and despair |
| We were fogged up then cleaned | His Mercy is an ocean for us! |
Original:
Seyr u Sülûkte Bir Başka Çizgi
Seyr u sülûk-i ruhanîde; letâif-i aşere (on lâtife) veya yedi nefis mertebesine bağlı olarak kalbî ve ruhî hayat derecesini elde etme, erbabınca müteâref bir yöntemdir ve çile disiplini dahil bugüne kadar insan-ı kâmil olmanın biricik yolu kabul edilegelmiştir. Ancak, hem seyr-i ruhânî hem de onun içinde önemli bir yer işgal eden çile vasıtasıyla kazanılmış mertebe, derece, mevhibe ve vâridata ulaşmanın başka alternatiflerinin bulunduğu da bir gerçek. Bilhassa bu alternatifler arasında, bir mânâda, peygamberlik hakikatinin tecellîsi ve sahabî mesleğinin inkişaf ettirilmesi yolu da diyebileceğimiz farklı yöntemler de vardır:
Esbab açısından, çok şeye güç yetirememe şuurunda olma mânâsında acz; her nesne ve her varlığın hakikî sahibi, maliki Allah olduğu gerçeğini kavrama anlamında fakr; herkesi ve her nesneyi O’ndan ötürü kucaklama şeklinde yorumlayacağımız şefkat; her gün yepyeni bir heyecanla afak ve enfüsü hallaç etme vüs’atinde, disiplinli düşünme diyeceğimiz tefekkür; ayrıca bu çerçevede sürdürülen hizmette hiç sönmeyen bir aşk u iştiyak, sonra da bu mazhariyetlerin şuurunda olarak, bütün bunlara, söz, tavır ve davranışlarla mukabelede bulunma mânâsına gelen kesintisiz şükür böyle bir alternatif yöntemin temel esaslarıdırlar.
Bediüzzaman Hazretleri’ne göre bu yol, daha kestirme, daha selâmetli ve daha emindir; acz; aşkın yanında, hatta önünde mahbubiyet ufkuna uzanan öyle ışıktan bir helezondur ki, acizliğin kavranılması ölçüsünde insan bu yöntemle her yoldan daha sür’atli matlubuna ulaşabilir. Fakr; şuurdaki derinliği ölçüsünde, en disiplinli cehd u gayretlerin bile önünde öyle tükenmez bir sermayedir ki, hak yolcusu onunla bir hamlede rahmâniyetin vesayetine sığınır ve Kudreti Sonsuz’un her şeye yeten gücüne ulaşır ve dayanır. Şefkat; aşktan daha derin, daha içten öyle bir duygudur ki; rahîmiyetin tezahürü böyle bir duyguyu taşıyan hiçbir yolcu şimdiye kadar yolda kalmamıştır. Tefekkür; afak ve enfüsün tetkik u temâşâsıyla her şeyi hikmete bağlayan aydınlık ruhların yolu.. şevk; her zaman nokta-i istinad ve nokta-i istimdadının şuurunda olan, dolayısıyla da hiçbir zaman ümitsizlik ve inkisara düşmeyenlerin hâli.. şükür de; iç içe hiçlere terettüp eden bunca nimete karşı şuurlu mukabelenin ayrı bir unvanıdır.
Mevzû, temel esprisi itibarıyla: “Ben acizim, Sen Muktedir; ben fakirim, Sen Gani; ben muhtac u muztarrım Sen Rahîm; ben bir mütehayyir ve müteharriyim, Sen ise her yerde aranan, her şeyden sorulan Biricik Hedef ve Gayesin.” esasları üzerine cereyan ettiğinden, herhangi bir aciz u fakir, muhtaç u mütehayyirin kendi nefsini müzekkâ görmesi ve ona bir paye vermesi ya da daha bugünden unutulma damgasını yiyeceğini bile bile Allah’a karşı belli ölçüde de olsa, nisyân yaşaması; sa’y u gayretine terettüb eden başarıları kendinden bilmesi, fenalıkları kadere mâletmeye çalışması ve kendini, bir çeşit müstakil bir mevcut telakki etmesi kat’iyen söz konusu değildir.
Konuyu bu şekilde temellendirince; Bediüzzaman Hazretleri’nin tasnifi çerçevesinde şu dört ana hususdan -iç içeliği ile beraber- birbirinden farklı dört ayrı hareket noktası ve dört temel disiplin ortaya çıkar.
Bunları:
1) Nefsin mahiyet ve cibilliyetinde bulunan kendini müzekkâ görme temayüllerine rağmen onu tezkiye etmeme ve aklamama gayreti.
2) Kendini unutması gereken hususlarda unutma azmi, hatırlaması icap eden yerlerde de hatırlama cehdi.
3) İyiliklerin ve kötülüklerin gerçek kaynakları belirlenerek her başarı ve hezimetin onlara bağlanması ve mazhariyetlerde, fahirlenme yerine hamd u şükür soluklanması, fenalıklarda da teessür ve nedametlerin yaşanması.
4) Hak yolcusunun hemen her menzil, her hâl ve her makamda kendini ve meziyetlerini Hakk’ın ziyâ-yı vücûdunun bir gölgesi veya gölgesinin gölgesi bilip varlığını, varlığıyla alâkalı hususiyetlerini Hazreti ilm u Vücûd’un bir ayine-i tecellîsi görmesi şeklinde hulâsa etmek mümkündür.
Şimdi bu hususları, Hazreti Pir’in temel düşüncesine sadık kalarak biraz daha açalım:
Birinci durum ve hareket noktası açısından konu şöyle özetlenebilir; nefis, mahiyet ve cibilliyeti itibarıyla fevkalâde kendine tutkundur. O her şeyden önce kendini sever; başkaları ile olan irtibatını da yine kendine bağlar: Öyle ki o bazen, inanmış bir gönlün, Mabud-u Mutlak ve Maksûd-u Bilistihkak’a teveccüh etmesi ölçüsünde kendine yönelir, kendine perestiş eder; dolayısıyla da hiçbir kusuru, hiçbir kabahati kabule yanaşmaz; yanaşmaz ve kendini hep müzekkâ görür. Onun bu olumsuz tavırlarına karşı “cihad-ı ekber” çerçevesinde, kararlı bir mücâhede ile nefsin sürekli sorgulanması, murakabe ve muhâsebe izâbehânelerinde eritilip yumuşatılması, yoğrulup şekillendirilmesi ve ne pahasına olursa olsun kat’iyen onun aklanmasına gidilmemesi; aklanmasına gidilmemesi bir yana, tezkiye edilmeme azim ve kararlılığının bir aklanma kurnası kabul edilmesi gerekir ki, özündeki insanî derinlikler inkişaf ettirilebilsin.. evet eğer biz, sürekli tezkiye-i nefs etmemek suretiyle bir temizlenme arayışına bağlı kalabilirsek, melekler de, ruhânîler de nezafet ve nezahetimize gıptalar yağdıracak ve bir hadisin işaretiyle, dört bir yandan bu yolun yolcularıyla musafahaya koşacaklardır[1]; aksine, onu hep paka çıkarma ve müzekkâ görme gafletine düşersek, cinleri de, şeytanları da ürkütecek menfur bir mahiyetin mümessilleri hâline gelmemiz kaçınılmaz olacaktır. Evet -Mevlânâ’ nın da dediği gibi- bazen insan, şeytânî duyguların tesirinde âdeta bir iblis olur; bazen de, kalbî ve ruhî hayatın zirvelerinde meleklerle atbaşı hâle gelir..
İkinci durum ve disiplin açısından şunlar söylenebilir; tezkiyesiz “nefs-i emmâre”si bulunması itibarıyla insan, bir lâhza bile gönlünden çıkarmaması gereken en hayatî mevzûları sık sık unutabilir, hatta bazen onları hatırlamak dahi istemez; buna mukabil, hiç hatırlanmaması gerekli olan hususları da bir türlü gönlünden söküp atamaz. Halbuki o, her zaman, Allah rızâsı istikametinde hizmeti, amelde ciddiyeti, çevresindeki kimselere karşı sorumluluğunu, ölümü ve ölüm ötesini düşünmeli; buna mukabil, her türlü kini, nefreti, ihtirası, nefsanî haz ve arzuları ruhundan söküp atmalıdır ki; içindeki ruhânîliği söndürmesin, şeytânîliği de hortlatmasın.
Evet, yoldakiler olarak bizim için her zaman, Allah’a iman ve O’nun rızâsı çizgisinde yaşamayı ganimet bilmemiz; bütün duygu, düşünce ve davranışlarımızla O’nu memnun etmeye yönelmemiz; her yerde ve her zaman hayatımızı O’nun maiyyetine bağlamamız ve bu sırlı maiyyet sayesinde -ki اينجَاكَسِست پنهَان، خوددلا مَگِيرتَنهَا “Burada gizli biri var, ey gönül kendini yalnız sanma.” (Mevlânâ) fehvasınca- her lâhza ayrı bir münasebet bulup O’nunla gönül irtibatımızı sıkı tutarak, sınırlılığımızı aşıp sınırsızlığa yürümemiz, damlayı deryaya döndürüp cüz’de küllün esrarına talip olmamız bizim için birer esastır. Hayatımızı bu esaslar dairesinde sürdürebildiğimiz ölçüde, olmaz gibi görünen şeyler zamanla birer birer aşılır, cüzler küllün aks-i sedası ve aynası hâline gelir; yoklar varlık rengine bürünür; reşha kamerin önüne geçer; toprak semâlar kadar ulvileşir ve zerre gibi çok küçük mahiyetler kâinatlar kadar genişler.
Âşıklar Sultanı Mevlânâ bu mülâhazayı ifade sadedinde:
“Denizin yolunu bulmuş bir küpün önünde, ırmaklar secdeye varırlar.” der ve bize kendi varlık hendesemizi aşmamızı, ruhumuzun o sırlı potansiyel vüs’atine ulaşmamızı salıklar.
Üçüncü durum ve disiplin açısından şu mülâhazalar zikredilebilir:
Seyr-i afakî ve seyr-i enfüsî ile henüz tam inkişaf etme yoluna girememiş bir nefis, iyilikleri kendinden, fenalıkları da ya esbab ya da çarpıttığı o yanlış kader telâkkisinden bilir; mazhariyetleriyle coşup şükürle gürleyeceğine, ucup, gurur, fahir gibi iç çöküntü ve çözülmelere girerek hamd ü sena hislerini öldürmenin yanında ufkunu da bu fena huyların isiyle-pasıyla kirletip varlık yolunda her zaman yokluğa düşebilir. Ama eğer o, bütün iyilikleri Allah’tan birer mevhibe, fenalıkları da kendi iradesinin ürünü görebilirse, en olumsuz durumlarda dahi iç içe vâridlere mazhar olup çok değişik güzellikleri birden duyabilir. Elverir ki o, hemen her zaman kemalini kemalsizliğe bağlayıp, sürekli Hak karşısında iki büklüm bulunsun; kudretini acizliğinin semeresi, servetini de fakirliğinin lâzımı bilerek şevk u şükürle gürleyebilsin.
Evet, bir mü’min olarak her zaman, bütün meziyetlerimizin Allah’tan, bütün rezilelerimizin de nefisten kaynaklandığını bilmemiz, bu mülâhazaya bağlı iç kontrol sistemimizi sürekli hareket hâlinde bulundurmamız çok önemlidir. Hak yolcusu, bu disiplinlere bağlı kalarak iç dünyasını canlı ve hareketli tutabildiği takdirde, en verimsiz ortamlarda bile hep meyve verir ve hep yeşile yürür. Aksine onun ruh dünyasında değişik erozyonlarla çoraklaşma başladığı andan itibaren de, en münbit zeminlerde dahi o, sadece dikenlere dâyelik eder ve viranelerin yascısı baykuşlar gibi inler durur.
Eğer insan, sırf bir bedenden ibaret olsaydı, cismanî dünyasıyla alâkalı kaygılarının da bir anlamı olabilirdi. Aslında bu mükerrem varlığı sırf bir beden ve cesetten ibaret görmek, onu çürüyen, kokuşan, mikro varlıklara yem olan bir mevcut derekesine düşürmek demektir ki bu da, en eşref bir varlığa karşı hakaretlerin en büyüğü sayılır. Oysaki insan, yaratılışı, donanımı, ilk mevhibeleri itibarıyla meleklerden de ulvidir.. evet o, beden ve cismaniyetin çok çok üstünde ve ötesinde kalbi, ruhu, sırrı, şuuru, idraki, aklı, zekâsı ve daha değişik zâhirî-bâtınî derinlikleriyle, görülen çerçevesini çok aşkın bir değerler enmuzecidir. O, bu ölçüdeki enginlik ve zenginliğiyle kâh kanatlanır, meleklerin kıvanç duyacağı semâlarda pervaz eder; eder ve gider fanileri sonsuzluktan ayıran zirvelere ulaşır. Kâh akıl, mantık ve muhakemesini sonuna kadar kullanarak aya, güneşe, yıldızlara seyahatler düzenler; radyo, televizyon, internet vasıtasıyla en uzak mesafelerdeki ses, görüntü ve değişik bilgi malzemelerini yatak odalarımıza kadar getirir ve sesi aşkın, ışığa yakın bir süratin diliyle bize “tekârub-i zaman”, “tekârub-i mekan”dan ne besteler ne besteler sunar.
Ne var ki, bu engin istidat ve mahiyetine rağmen bazen onun; kinlerin, nefretlerin, hırsların, şehvetlerin ağına düşerek en sefil varlıklardan daha sefil hâle geldiği de bir gerçek. İşte bu yanıyla da o, efendiliği içinde bir köle, sultanlığı yanında bir dilenci, semâvîliğe namzet olmasına karşılık da âdeta yerlerde sürüm sürüm bir solucandır. Bu ölçüde esnek ve her şey olmaya müsait insanoğlu, bütün iç dinamizmiyle Allah’a yönelerek iyilikleri ve güzellikleri Ondan bilip şükürle şahlanabildiği, fenalıkları da nefsine bağlayıp her zaman ciddî bir teyakkuzla onu kontrol altına alabildiği, her gün birkaç defa muhâsebe ve murakabe kurnaları altında arınarak fıtrî safvetine ulaşabildiği ölçüde her akşam, her sabah birkaç kez kötü duygu ve tutkuların enkazı üzerinde hakikî insan olma otağlarını kurabilir; mütevâziâne fakat içten, üst üste başarılarıyla, ama mahviyet içinde kendini ifade edebilir. Bu, aynı zamanda onun her hamlede yeniden bir kere daha kendini keşfetmesi, kendi derinlikleriyle kendini duyması ve her lâhza yeni bir “ba’sü ba’de’l-mevt”e ermesidir ki, biz buna, Mevlânâ’nın ifadesiyle: “Can ayağının ten prangasından kurtulması ve ruhun semâvîliğe yönelmesi.” diyoruz. Aslında bu ölçüde semâvîleşmiş bir ruh, aynı zamanda bütün şuur ve idrak gücüyle kendi iç derinliklerine yönelir.. sık sık kendini ikmal eder.. her dakika ayrı bir üslûpla nefsinin eksik ve gediklerini sorgular.. hayatını tamamiyete bağlı götürmeye çalışır.. yer yer varlığın perde önünde, zaman zaman da her şeyin ötesinde dolaşır.. gönlünün enginliklerini her temâşâ edişinde kendinden geçer.. her temâşâ onda yeniden bir şahlanma arzusu uyarır.. her arzu onun ruhunda kendini yenileme iştiyakına dönüşür.. derken gönlünü bir “Beyt-i Hudâ” gibi görür ve dudaklarından
| Dil Beyt-i Hudâ’dır, ânı pâk eyle sivâdan, | Kasrına nüzûl eyleye Rahmân gecelerde, |
sözleri dökülmeye başlar; başlar da yönelir kalbine ve onu, değişik kirli tasavvur ve kirli hayâllerden temizlemeye koyulur.. sırrını mârifetle süsler, hafîsini aşk u şevk çerağıyla aydınlatır, ahfâsını sadâkat iniltileriyle seslendirir.. ve oturur-kalkar Ebedî Sevgilinin dertlisi olduğunu, O’nun kurbanı olmaya âmâde bulunduğunu mırıldanır -ah o ne tatlı derttir ki, anılınca bütün dermanlar unutulur! O ne enfes heyecan ve yorgunluktur ki, gerçek rahatın derinliği de ancak onun atmosferinde duyulur.- bîkarar gezer çölden çöle, dert peşinde ve O’nunla dertleşecek koy arar. Kimbilir şimdiye kadar bu yolda niceleri:
| Derd-i derûnuma derman arardım, | Dediler derttir dermanın senin, |
| Dergâh-ı dildâra kurban arardım, | Dediler ki kurbandır cânın senin, |
(M. Lütfi)
deyip inlemiş.. ve niceleri:
| Derman arardım derdime, | Derdim bana derman imiş, |
| Pinhân arardım aslıma, | Aslım bana pinhânmış, |
(Niyazi)
hisleriyle boşalmış; boşalmış ve bize, benliklerinin her parçası, bir ney gibi O’nun derdi, O’nun tutkusu ve O’nun iştiyakıyla iç içe ne hasret ve vuslat fasılları sunmuşlardır…
Mevlânâ, bu ince faslı:
“Ey gönül bir sen, bir de O’nun derdi var; ah O’nun dertlisi olmak ne hoştur! Aslında o dert, senin dermanındır. Bundan ötürü de sen, O’ndan gelen ızdırap ve sıkıntıları çek de sakın şikayet etme; zira O’nun fermanı budur. Eğer cismanî arzularını ayaklar altına alabilmişsen, o zaman nefis kelbini öldürmüş olursun ki, işte asıl öldürülecek de odur” sözleriyle seslendirir ve mevzua kendi ufkunun rengini katar.
Dördüncü disiplin ve hareket noktası olarak konuyu şöyle açmak mümkündür: Nefis kendini bizzat müstakil bir mevcut gibi görür veya öyle görme istidadındadır. Bu konuda bazen o, öylesine temerrüde girer ve bayağılaşır ki, her hâli, Mâbuduna karşı isyan buudlu bir düşmanlığa dönüşür, halbuki hiçbir varlığın kendi kendine ve bizzat mevcudiyeti söz konusu değildir. Aksine, canlı-cansız her varlık, mazhar olduğu hayat mertebesi itibarıyla, sadece ve sadece Yüce Yaratıcı’nın isimlerine şöyle-böyle ayinedarlık etmektedir. Gerçi o, belli bir keyfiyeti haiz, belli bir derinliğe sahiptir ama, varlığı O’ndan, çerçevesi O’ndan; hususiyetleri O’ndan, muhtevası da O’ndandır.. ve her hâlükârda her zaman O’nunla kaimdir. Bu açıdan da nefsine bakan yönleriyle o, sonsuz karşısında bir sıfır, hakikî mevcut yanında bir hiç, asla nisbeten de bir gölgeden ibarettir. Onun kendini böyle yorumlaması, hakikî varlığa erme adına olumlu bir hamle, aksi ise ölüm ürperticiliğinde bir tökezlemedir. Evet insan gaflet edip kendini, dinamikleri kendinden bir varlık gördüğünde, yuvarlanır başaşağı yokluğa gider; benliğinden vazgeçip Hakk’ın mücellâ bir aynası olduğunu düşündüğü takdirde de, sonsuzluğun üveyki hâline gelir; gelir, kendi dar çerçevesini yokluğa fırlatarak, Hakikî Mevcudun ziyâ-yı vücûduna erer ve bütün darlıklardan kurtulur.
Merhum İkbâl bu mülâhazayı:
“Senin özünde Hakk’ın varlığından bir cevher ve O’nun tecellîsinden bir şule var. Bilmiyorum ki, elde edilen bu inci Onun deryası olmasaydı nerede bulunurdu.” Sözleriyle seslendirir ki, bir meçhul beyan üstadı da:
| Bil kendini sen, Allah’ı bilmekse muradın, | Kim nefsine ârifse odur ârif-i billâh, |
diyerek, getirir konuyu مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ “Kendi benliğinin sırlarına vâkıf olan Rabbinin esrarına da vâkıftır.”[2] özlü sözüne bağlar..
Hazreti Mevlânâ ise mevzuu şöyle özetler:
| تَوحِيد بَنـزَد او محقق نَشَوَد | تَـا بَندَه زِخُـود فَانِئِ نَشَـوَد |
| وَرني بگزاف باطِلِي حق نَشَوَد | تَوحِيد حلول نِيست نَابُودَنِ تُست |
“Kul benlik ve enâniyet cihetiyle yok olmadıkça, onun için hakikî tevhid ve Hakk’a ulaşmak imkânsızdır. Tevhid hulûl değildir; o, benlikten kurtulmak, (cismanî ve nefsânî arzular itibarıyla) yok olmak demektir. (Bu böyledir) başka türlü boş sözlerle de bâtıl hak olamaz.”
Netice itibarıyla diyebiliriz ki; seyr u sulûk-i ruhânî de, aşk, çile ve emsali yol erkanının yanında, takip edilecek kestirme bir yol varsa o da, acz u fakr, şefkat ve tefekkür yoludur. Aczinin şuurunda olan her hak yolcusu: “Tut beni elimden tut ki edemem sensiz.” der, bütün benliğiyle Kudreti Sonsuz’a yönelir.. fakrını her düşündükçe daha bir içten Hakk’ın servet ve gınasına teveccüh eder; teveccüh eder ve üzerindeki bütün mevhibeleri O’ndan bilir; âlemin fahr ve şatahatla tökezlediği aynı noktalarda hamd ü senalarla oturur kalkar, şükr ü şevkle soluklanır.. evet hayatını acz u fakre bağlamış mütefekkir bir hakikat eri, ne iyilikleri kendinden bilmenin fahrini yaşar, ne de fenalıkları kader ya da esbaba havale ederek fikrî ve ruhî teşevvüşe düşer. Aksine bütün mazhariyetlerini Hak’tan bilir, O’na dayanır ve O’na nisbetin hazlarını duyar; her zaman fenalıkları da nefsine bağlayarak tevbe, inâbe ve evbe atmosferinde, diğer bir ifade ile sürekli hasretin son sınırında ve vuslatın serhadlerinde dolaşır. Varlığını, Hakk’ın ziyâ-yı vücûdunun bir gölgesi saydığından, ne şahsî vücûd mülâhazalarına girer ne de şuhûd arayışı ihtiyacını duyar. “Varlığım O’ndan, hususiyetlerim O’ndan, varsa mevhibelerim O’ndan” der, her zaman ayrı bir maiyyet huzuruyla, hiç olmazsa böyle bir huzur ümidiyle yaşar ve bu yolda bulunuyor olmanın şevk u şükrüyle oturur kalkar; ama kat’iyen lâubaliliğe, şatahata ve bâlâpervâzâne iddialara girmez.
Fakir, bu alternatif yolun temel esaslarını biraz da sulandırarak, şiir şeklindeki bir manzumede şöyle ifade etmeye çalışmıştım:
| Arkadaşlar, arkadaşlar, | Şevk mezhebi yoldur bize! |
| İmana doymuş yoldaşlar, | Dikenler hep güldür bize! |
| Şükür, gördük Hak yüzünü, | Bulduk özlerin özünü, |
| Minhâc ettik her sözünü, | Beyanı burhandır bize. |
| Kuvvet O’nun biz güçlüyüz; | O’nun namıyla ünlüyüz.. |
| Zirveler aşar yürürüz; | Zorluklar âsândır bize. |
| Malımız yok pek ganiyiz; | O’nun ile olduk aziz. |
| Tefekkürdür mesleğimiz; | Yaş-kuru irfandır bize. |
| Ova-oba, bütün çöller, | Her yanda zikreden diller, |
| Rengârenk açılmış güller, | Herbiri beyandır bize! |
| Şevkle hizmet şiârımız, | O’nu düşünmek kârımız, |
| Evvel-âhir âvâzımız: | Kitabı imamdır bize! |
| O’nu bilip onu bulduk, | Hüzn ü yeisten kurtulduk; |
| Bulanıktık.. ve durulduk, | Rahmeti ummandır bize, |
رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتي وَاغْسِلْ حَوْبَتي وَأَجِبْ دَعْوَتي وَثَبِّتْ حُجَّتي وَاهْدِ قَلْبي وَسَدِّدْ لِسَاني وَاسْلُلْ سَخيمَةَ صَدْري
وَصَلِّ وَسَلِّمِ اللّٰهُمَّ عَلٰى سَيِّدي وَسَنَدي مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِه وَصَحْبِه أَجْمَعينَ
[1] Müslim, tevbe 12-13; Tirmîzî, kıyamet 59; İbn Mâce, zühd 28
[2] el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ 2/262
[3] Tirmizî, deavât 102; Ebû Dâvûd, vitr 25; İbn Mâce, duâ 2
